یک رویکرد جدید درمانی که اخیرا مورد توجه قرار گرفته است EMDR نام دارد که در رهایی افراد زیادی از تجربیات تروماتیک رنج می برند کمک فراوانی کرده است. با این وجود این روش منتقدانی نیز دارد.

این تکنیک که خلاصه شده نام حساسیت زدایی و بازپردازشی حرکات چشمی[۱] است، یک تکنیک جدید ذهن درمانی است که تروماهای گذشته افراد یا علائم دردناک حاصل از تجربیات تراژِیک را بهبود می بخشد. برخلاف روش های درمانی دیگر، طول مدت درمان با این روش کوتاهتر است و علاوه بر آن نیاز نیست تا از تجربیات دردناک خود به صورت مفصلی صحبت کنید تا از آن تجربیات خلاص شوید.

• EMDR چیست و چگونه کار می کند؟

EMDR یک فرایندی است که در آن شما چشمان خود را به سمت حرکات انگشت تراپیست درحالی که وقایع تروماتیک را مرور میکنید، تکان می دهید (حرکات افقی چشمان). البته گاهی برخی متخصصان از سایر محرک ها مانند حرکت ساعت، کل دست یا روی پا زدن نیز استفاده میکنند.

در حالی که مغز ما خاطرات بد و خوب را به راه های مختلفی پردازش می کند – خاطرات بد را به صورت تروماتیک و ناسالمی ثبت کرده که روند درمان را بسیار مشکل می کند. در حالی که مرور و پردازش دوباره آن خاطرات می تواند زخم های نهان بسیاری را در این خلال بهبود بخشد. در این فرایند سعی می شود که تجربیات جدید ساخته شده و به جای احساسات منفی، احساسات مثبت را جایگزین آن کرد که در نهایت سبب می شود مغز بتواند روند درمانی نرمال خود را دنبال کند.

دکتر فرانسین شاپیرو این تکنیک را در سال ۱۹۸۹ ایجاد کرد که در ابتدا برای کمک به بیماران دارای تروما و اختلال روانی پس آسیبی[۲] (PTSD) استفاده می شد. این تکنیک بر اساس تکنیک پردازش انطباقی اطلاعات[۳]  (AIP) که این تکنیک هم اختراع دکتر شاپیرو می باشد. این تکنیک بیان می کند که EMDR چگونه به مغز برای دسترسی و پردازش خاطرات بد کمک می کند.

این مدل بر اساس یک پروتکل سه مرحله ای می باشد:

1. پردازش خاطرات تروماتیک در حال ارتباط با اطلاعات انطباقی یا خاطرات جدید
2. هدف گیری علت کنونی رخداد تروماتیک و یادگیری محرک های استرس توسط درمانگر
3. تصور آینده ای مثبت برای حمایت بیمار دارای مهارت های تطبیقی

دانشمندان فواید EMDR را در دو جین تست های کنترلی ثابت کرده اند. برای مثال یکمطالعه توسط HMO Kaiser Permanente نشان داد که شش جلسه ۵۰ دقیقه ای صد در صد افراد دارای یک تروما و ۷۷ درصد کسانی که تروما های متعدد داشتند را بهبود بخشید تا از PTSD خلاص شوند. مطالعات دیگر نشان می دهند که سه جلسه ۹۰ دقیقه ای EMDR نیز به ۸۴ تا ۹۰ درصد بیماران تک ترومایی و ۱۲ جلسه به ۷۷ درصد مجروحین جنگی کمک کرده تا از PTSD خلاص شوند.

در حالی که EMDR طراحی شد تا از قربانیان تروما حمایت کند، امروزه متخصصین از این تکنیک برای درمان شرایط مختلفی استفاده می کنند. اضطراب، افسردگی، اختلالات تغذیه، وسواس فکری عملی، اختلالات پس از جدایی، اختلالات شخصیتی، اعتیاد و قربانیان سو استفاده جنسی نیز مثال هایی از موارد استفاده از این تکنیک می باشد.

اما این تکنیک چگونه کار می کند؟

• EMDR یک فرایند هشت مرحله ای است

هر جلسه EMDR بین ۶۰ تا ۹۰ دقیقه به طول می انجامد و هر فاز درمان ممکن است به جلسات متعددی نیاز داشته باشد که براساس شدت تروما و یا PTSD و مشکلات دیگر تعیین می شود. به عنوان یک رویکرد سیستمی، درمانگر بیمار را به یک فرایند ۸ مرحله ای راهنمایی می کند که هر کدام را جداگانه بررسی خواهیم کرد.

فاز اول: مرور گذشته و تاریخچه فرد

در اولین قدم، بیمار با تراپیست ملاقات کرده و از تاریخچه مشکل خود می گوید که شامل الگوها و علائم مشکل می باشد. بر این اساس تراپیست می تواند یک برنامه دقیق فرد محور تهیه نماید و نقاطی که باید بر آن ها تمرکز نماید را مشخص کند (شامل خاطرات آزار دهنده، رخدادهای ناگوار گذشته و…). این موارد ریشه شرایط هستند.

فاز دوم: آماده سازی

تراپیست با توضیحات درباره علائم و تکنیک های خود کنترلی را به بیمار توضیح داده تا از یک جلسه کاملا آرام مطمئن شود.  همچنین این فرایند سبب ایجاد درک درستی از فرایند و انتظارات واقع بینانه بیمار می شود.

فاز سوم: ارزیابی

در فاز سوم بیمار و تراپیست در هر جلسه یک خاطره خاص را انتخاب کرده و روی آن تمرکز می کنند. تراپیست بیمار را راهنمایی کرده تا یک تصویر از آن خاطره را تصور کرده و تمام باور های منفی خود را درباره آن به یاد آورد. همچنین اگر امکانپذیر بود تراپیست تلاش می کند تا افکار مثبتی را نیز به آن خاطره متصل کند. تراپیست از معیار های اعتبار شناختی[۴] و واحد های موضوعی آزاردهنده[۵] استفاده می کند تا به یک خط صفر معتبر برای تست دست یابد.  هدف دریافتن که گزاره های موجود تا چه حدی برای بیمار و میزان استرسی که خاطره به بیمار وارد می کند صحت دارد.

فاز چهارم: حساسیت زدایی و پردازش دوباره

در این مرحله، تراپیست راهنمایی می کند تا بیمار به صورت ممتدی روی تصویر هدف و حرکات چشم تمرکز کند. سپس، پیشروی می شود تا با هر حرکت چشم سپس تنفس کرده و آن چه روی آن تمرکز کرده را فراموش کند. تراپیست به بیمار کمک می کند که احساسات و افکار خود را دریافته و آن را بازگو کند سپس بر اساس پاسخ بیمار تشخیص می دهد تا بیمار را دوباره به نحوی دیگر با سرعت یا زمان متفاوت به مرور خاطره وادار کند یا خیر.

فاز پنجم: نصب

این مرحله ایست که تراپیست بیمار را وادار کرده تا روی تصویر مثبتی که قصد ساختن آن را دارد تمرکز کند. در این نقطه، شناخت مثبت باید احساسات منفی را پشت سر گذاشته و به عبارتی باید تراپیست با بیمار کار می کند تا نمره او  در معیار اعتبار شناختی افزایش یابد و به مقدار عدد ۷ یا بیشتر برسد.

فاز ششم: اسکن بدن

تراپیست از بیمار می خواهد تا بدن او را اسکن کند تا یک حس خاصی از بیمار را بسنجد. به عبارتی، این کار برای سنجش وجود هرگونه باقیمانده از پاسخ های استرسی ناشی از خاطره می باشد. در این مرحله باید از علائم شما به شکل چشمگیری کاهیده شده باشد.

فاز هفتم: اتمام

در این مرحله تراپیست تکنیک هایی کخه درابتدا برای کنترل شخصی به بیمار آموزش داده بود را بازخوانی می کند تا بیمار وضعیت خود را تثبیت کند. همچنین به بیمار گفته می شود که تا جلسه آینده چه چیزی از خود انتظار داشته باشد. همچنین از بیمار خواسته می شود تا به خاطره هدف احتمالی برای جلسه بعدی فکر کند.

فاز هشتم: باز سنجشی

در این مرحله آخر تراپیست و بیمار، درمان را سنجش کرده تا از اثر بخشی آن اطمینان پیدا کنند.

 

• ­چرا EMDR تا این حد جدال انگیز است؟

 کشورها و سازمان های زیادی از جمله ایالات متحده و انگلستان، آلمان و استرالیا از این تکنیک در موارد مختلف استفاده می کنند. سازمان بهداشت جهانی، سازمان های دفاعی آمریکا و سازمان روانپزشکی آمریکا مشتی نمونه خروار از سازمان  هایی که EMDR را به رسمیت کامل میشناسند هستند.

اگرچه EMDR هنوز بین متخصصانی جزو روش های جدال برانگیز می باشد، البته نه لزوما به دلیل اثربخشی بلکه به دلیل اینکه هنوز مکانیسم مشخصی برای نحوه اثر آن کشف نشده است و تمام آن چه که دکتر شاپیرو از عمل بخشی آن مطمئن است در حد یک فرضیه است. به عبارت ساده : می دانیم که کار می کند اما نمی دانیم چرا و چگونه.

همچنین به نسبت سایر روش های درمانی این روش کاملا جدید است فلذا کاملا شناخته شده و بررسی شده نیست و اثرات طولانی مدت آن اطلاعاتی در دست نیست.

تا کنون هیچ مقاله ای خطر یا عوارض ثابت شده ای را برای EMDR ذکر نکرده است به جز افکار افسرده احتمالی بین جلسات که تراپیست به شما کمک می کند با آن کنار بیایید. اگر چه این روش به طور کلی برای شرایطی که در ریشه خود به یک تروما برمی گردند کارایی دارد و برای همین درباره PTSD بسیار موثر است. به بیان دیگر اگر بیماری شما ناشی از یک واقعه تروماتیک نیست و برای مثال ارثی است این درمان برای شما کاربرد آنچنانی ندارد.

 

 

[۱] Eye movement desensitization and reprocessing therapy

[۲] Post traumatic stress disorder

[۳] Adaptive information processing

[۴] Validity of cognition

[۵] Subjective units of disturbance

مترجم: علی یوسفی-موسسه آینده مغز-گروه نوروسافاری